Zbulohet uje ne Mars!

Zbulimi mund te cilesohet si nje prej me te rendesishmeve te dekades se fundit. Feniksi, sonda qe po analizon trulllin e polit verior te Marsit, ka gjetur prova te drejtperdrejta qe vertetojne prezencen e ujit ne kete planet. Prova te terthorta (pamje krateresh etj.) per ekzistencen e ujit ne Mars ishin sjelle dhe nga sondat e tjera qe kane vizituar planetin e kuq, por kesaj rradhe eshte arritur te fotografohet vete akulli i siperfaqes marsiane.
Nen shtresen e germuar nga sonda eshte zbuluar nje material i bardhe ne gjendje te reflektoje driten. Ne fotot e mara ne nje distance prej 4 ditesh, nga 15 qershori ne 19 qershor, nje pjese e ketij materiali eshte zhdukur (kliko mbi fotografi per te pare ndryshimin), fenomen i pershtatshem vetem me akullin e ujit. Ne fillim mendohej se lenda qe reflektonte driten te ishte e perbere nga kripera minerale te ndodhura ne planet, megjithate asnje kripe nuk shfaq nje sjellje te tille.
“Eshte me nje krenari dhe kenaqesi te madhe qe sot u deklaroj se kemi gjetur prova qe materiali i ngurte me ngjyre te bardhe eshte me te vertete akull uji dhe jo ndonje substance tjeter”, deklaroi drejturesi kryesor i Feniksit Peter Smith i Universitetit te Arizones.
Misioni ka instrumentet e duhura per te vazhduar me tej kerkimet e tij dhe per te percaktuar nese nen siperfaqen e polit marsian mund te jete krijuar ndonjehere jeta. Misioni vazhdon …

Burimi dhe Foto: NASA

Gezuar ditelindjen Blogshkenca!

Para pikerisht 365 diteve u botua artikulli i pare ne Blogshkenca. Artikull ndoshta eshte nje fjale e ‘madhe’ per frazen e vetme te botuar, megjithate prej asaj fraze deri me sot mjaft gjera kane ndryshuar. Rreth 120 artikuj, 60 kategori, 214 fjale kyce, por mbi te gjitha 80000 vizita dhe me shume se 300 komente na bejne te gjithe ne te Blogshkences entuziaste dhe krenare per punen e kryer.
Ideja per te krijuar Blogshkencen lindi nga deshira per ti bere te rejat shkencore te “flasin” shqip. “Ne qofte se nuk je ne gjendje ta shpjegosh thjesht nje fenomen, do te thote se nuk e kuptuar drejt”, thoshte Albert Ajnshtajn, dhe kjo shprehje eshte nje nga leitmotivet e blogut qe synon ta beje sa me qarte per te gjithe cdo aspekt shkencor te trajtuar pasi ky blog i dedikohet para se gjithash personave qe e vizitojne.
Ne kete pervjetor te pare te Blogshkences falenderojme te gjithe vizitoret, gjithe ata qe kane lene komente ne blog, dhe gjithe ata qe kane punuar me ne per te permiresuar artikujt e shkruar. Falenderojme ne vecanti Blogunmatematik per bashkepunimin dhe ndihmen e dhene gjate redaktimit te artikujve, dhe falenderojme gjithashtu “Edrus” per artikujt e shkruar. Nje falenderim shkon edhe per te gjithe blogjet qe na linkojne.
Per ta festuar sa me mire kete pervjetor te pare Blogshkenca i dhuron vetes nje pamje te re, me te fresket dhe sipas mendimit tone edhe me te bukur. Se shpejti do te vijne edhe risi te tjera per te gjithe lexuesit (per momentin nuk duam te tregojme me shume).
Me shprese se shishet e shampanjes do te mjaftojne ju ftojme te gjitheve te bashkoheni me ne per nje dolli!
Perzemershisht,
Blogshkenca.

Jeten ne Mars mund ta kemi shpene Ne!

Pas sukseseve te korrura ne fillim te misionit sonda Feniks qe ka si qellim te studioje mundesine e shfaqjes se jetes ne Mars, eshte duke hasur veshtiresite e para me dheun e planetit te kuq. Megjithate pervec problemeve teknike te Feniksit, studiuesit e Nasas jane duke u shqetesuar per nje problem edhe me kompleks.
Si pasoje e kerkimit te vazhdueshem te jetes ne Mars sondat hapesinore, mundet te kene transportuar forma jete nga toka, te cilat mund te jene perhapur ne Mars. Ne nje shkrim te disa muajve me pare raportohej se Nasa i kishte shpallur “lufte” baktereve te ndodhura ne laboratoret e saj dhe ishte duke bere perpjekje te medha per te sterilizuar mjetet e sondave hapesinore. Megjithate sic e kane treguar edhe testet e fundit e kryera ne laboratoret e Agjensise Hapesinore Amerikane, sterilizimi i perkryer eshte i pamundur. Pas nje operacioni te zhvilluar ne disa faza NASA arriti te ulte dendesine e faunes bakteriale nga 100 000 baktere per meter katror (po flasim per laboratore shkencore, mendoni pak sa mund te ndodhen ne pllakat e shtepise!), ne 26 000 baktere per meter katror. Dhe ky eshte nje limit pertej te cilit nuk mund te shtyhemi pasi demtohen pjeset mjaft delikate te sondave. Problemi komplikohet akoma me shume nese mendohet se ne kontrollin e kryer midis 193 specieve te baktereve te gjetura, 13 ishin te panjohura per shkencen deri me sot.
Normalisht, probabiliteti qe keto baktere te kene mbijetuar udhetimit ne hapesire, temperaturave ekstreme, dhe mbi te gjitha rrezatimit ultravjollce te rrezeve djellore, eshte mjaft i vogel. Speciet qe arrijne te mbijetojne ne keto kushte jane te rralla. Megjithate aftesite e mbijetuese te baktereve jane me se te njohura dhe keto specie edhe pse te rralla ekzistojne. Behet fjale per shembull per Bacillus pumilus nje specie mjaft e perhapur dhe qe eshte ne gjendje te mbijetoje edhe nen kushtet atmosferike te planetit te kuq.
Kontrolli qe i behet sondave te sotme eshte mjaft i rrepte, megjithate sondat si sovjetiket Mars 2, Mars 3 amerikanet Viking 1, Viking 2 dhe shume misione te tjera te derguara per eksplorimin e Marsit, nuk ju ishin nenshtruar te njejtave kontrolle.
Per ti u pergjigjur perfundimisht pyetjes se si do te dallojme jeten (eventuale) marsiane nga ajo tokesore, studiuesit jane akoma duke punuar. Pista me e mundshme eshte fakti se neqofte se gjendet jete ne planetin e kuq, kjo e fundit duhet tu jete pershtatur kushteve atmosferike te ketij planeti dhe si rrjedhoje duhet te shfaqe ndryshime nga format e jetes ne Toke. Megjithate, problemi mbetet ende i hapur, dhe ajo cka vetem disa dhjetevjecare me pare mund te dukej si i fundit i problemeve, sot eshte nje nga shqetesimet kryesore.

Foto: Credit:Wikipedia

DOSSIER: Energjia berthamore (pjesa e trete)

Trajtimi i mbetjeve

Pas djegies ne gjenerator te karburantit te formuar nga U235, elementet e perftuar kane nje nivel radiacioni mjaft te larte dhe per kete arsye duhen trajtuar. Trajtimi i ketyre mbetjeve perben fazen perfundimtare te ciklit te karburantit berthamor.

- Cfare eshte radiacioni dhe perse eshte i rrezikshem?

Gjate reaksioneve berthamore te fisionit nje atom uraniumi U235 goditet nga nje neutron, dhe shperbehet ne atome Kriptoni dhe Bariumi duke cliruar edhe energji (shih rubriken perkatese). Nje pjese e energjise se perftuar rrit temperaturen e ujit duke e kthyer ne avull qe do te sherbeje per te vene ne levizje turbinat, ndersa pjesa tjeter perhapet ne forme valesh.
Radiacioni eshte perhapja e energjise ne formen e valeve, ose levizja e therrmijave subatomike (kuarke etj) per shkak te kalimit te nje trupi (atomi) nga nje gjendje me energji me te larte ne nje gjendje me energji me te ulet. Radiacioni quhet jonizues kur eshte ne gjendje te shkepute nga atomet elektrone, dhe jo-jonizues kur nuk permban energjine e duhur per te shkeputur elektrone. Problemi ne shfrytezimin e energjise berthamore qendron ne faktin se radiacioni krijohet jo vetem gjate reaksioneve berthamore, por edhe mbetjet e perftuara nga keto reaksione jane radioaktive per nje kohe te gjate. Per me teper radiacioni i ketyre mbetjeve eshte jonizues. Ne baze te energjise dhe te elementeve qe clirohen radiacioni jonizues ndahet ne rreze alfa (clirohet nje berthame heliumi qe permban 2 protone, 2 neutrone), beta (clirohet nje elektron ose pozitron) ose gama (clirohen vale elektromagneteki, ose foton me eneregji te larte).

Rrezikshmeria e ketyre rrezatimeve qendron ne faktin se jane ne gjendje te depertojne ne trupin njerezor, te jonizojne atomet dhe si rrjedhoje te formojne kancer. Normalisht aftesia depertuese ndryshon sipas llojit te rrezatimit.

Keshtu rrezatimi alfa eshte ne gjendje te depertoje vetem deri ne 3mm thellesi ne leter. Kanceri i lekures eshte pasoja me e dukshme e ketij rrezatimi, megjithate marrja e therrmijave alfa nepermjet ushqimeve te kantaminuara, sjell shkaterrimin e organizmit nga brendesia. Sidoqofte mjaftojne rreth 100 flete formati dhe arrijme te shpetojme nga nje rrezatim i ketij lloji.

Rrezatimi beta ka nje aftesi depertuese 100 here me te forte se ai alfa, duke qene se elektronet jane therrmija me te vogla se ionet e heliumit. Ne trupin njerezor ky rrezatim arrin te depertoje deri ne 1 centimeter thellesi dhe shkakton kancer. Megjithate edhe ne kete rast mjaftojne vetem 3 milimeter alumin per te ndaluar avancimin e rrezeve beta.

Rrezatimi gama eshte edhe me i rrezikshmi. Aftesia depertuese e tij eshte 100 here me e fuqishme se e rrezatimit beta, dhe 10000 here me e fuqishme se e rrezatimit alfa. Duke qene se ky lloj rrezatim perbehet nga vale elektromagnetike ne gjatesi mjaft te vogel, deri ne nje e dhjeta e nje angstrom (100 here me te shkurtra se 1/1000000000 e metrit), ose nga fotone me energji te madhe disa dhjetra mijera elektron volt (eV), ai eshte ne gjendje te depertoje pjesen me te madhe te materialeve.
Ndryshe nga dy rrezatimet e tjera berthamore (alfa dhe beta) rrezatimi gama i ndodhur ne gjendjen e valeve elektromagnetike e deperton tejpertej trupin njerezor duke jonizuar molekulat, dhe duke formuar kancer ne pjese te ndryshme te trupit. Rrezikshmeria eshte me e madhe nese kihet parasysh fakti se tejpertimi i trupit sjell modifikime edhe ne ADN, dhe tanime jo vetem ne qelizat e lekures por ne rastin me te keq edhe ne qelizat seksuale, cka sjell nje mutacion gjenetik te trashegueshem. Eshte ky lloj rrezatimi qe eshte shkaktar i pjeses me te madhe te femijeve te deformuar te lindur pas katastrofes se Cernobillit. Ne rastin e rrezatimit gama muret mbrojtese duhet te kene nje trashesi me te madhe se 3m beton.
Keto jane arsyet qe e bejne te detyrueshem rrethimin e burimeve radioaktive nga mure betoni dhe shtresa plumbi.
___________________________
Rrezatim alfa, beta, gama : Credit : Wikipedia. Leshohen nen GNU Free Documentation License

Aplikoni per te shkuar ne hapesire!

Pas lajmit se NASA do te dergonte emrat e regjistruar ne internet ne Hene, te shumte ishin personat qe ne komentet e tyre shprehen deshiren te shkonin ne hapesire. Fushata me e fundit e rekrutimit te astronauteve nga ESA vjen per te plotesuar me se miri kete deshire.
Per te mos mbetur pas “rivales” se saj amerikane, Agjensia Hapesinore Europiane ka vendosur ti beje gjerat edhe me spektakolare. Tani kushdo ka mundesine jo vetem te dergoje emrin ne hapesire, por edhe te shkoje personalisht, per te permbushur nje nga enderrat me te bukura qe shumica nga ne kemi patur ne femijeri.
Normalisht gjithe kandidatet do ti nenshtrohen nje seleksionimi qe do te perzgjedhe kater personat me te pershtatshem per tu shkeputur nga forca gravitacionale e Tokes. Eshte e qarte se kandidatet duhet te jene ne gjendje te mire shendetesore dhe te mos kene probleme semundjesh kronike, gje qe do te vertetohet nga nje certifikate mjekesore. Pas nje nenshkrimi formal dhe dergeses se certifikates, personat e perzgjedhur duhet te kalojne pjesen e dyte te seleksionimit e cila konsiston ne:
- dy stazhe kontrolli psikologjik
- vizite mjekesore
- interviste formale, nga nje staf i ESA-s
Kater finalistet e perzgjedhur do te fillojne stervitjet dhe pergatitjet thelbesore per dergimin ne hapesire ne Qendren Europiane te Astronauteve ne Kolonje, Gjermani.
Ju duket shume i komplikuar seleksionimi per te shkuar ne hapesire? Asnje nuk tha se do te ishte e thjeshte! Megjithate me e rendesishmja eshte se tani kushdo ka mundesine te behet pjese e nje misioni hapesinor. Fat te mbare!

Nxitoni, aplikimet mbyllen me 16 Qershor 2008

Siti zyrtar: http://www.esa.int/SPECIALS/Astronaut_Selection/index.html
Formulari i aplikimit : http://www.esa.int/hr/PDF/VN_ESOC_2008_014.pdf
Credit: ESA