Nobeli i ekonomise mbylli javen e Nobelit!

Eshte ndare diten e hene me date 15 tetor edhe Nobeli i fundit, ai i ekonomise duke mbyllur keshtu javen e Nobelit per kete, vit. Cmimi i ka takuar tre amerikaneve: Leonid Hurwicz, Erik Maskin (Eric Maskin) dhe Roxher Majerson (Roger Myerson), per punimet e tyre ne hedhjen e bazave te teorise se quajtur “teoria e konceptimit te mekanizmave”, e cila lejon te shpjegohen kushtet ne te cilat tregjet funksionojne rregullisht, dhe kushtet ku ato funksionojne keq.
Kjo teorie “e filluar nga Leonid Hurwicz dhe e zhvilluar me pas nga Maskin dhe Majerson” ka luajtur nje rol te rendesishem ne ekonomine dhe ne shkencat politike moderne. Kjo eshte arsyeja per te cilen Akademia mbreterore e shkencave te Suedise e ka nderuar me kete cmim. “Ky koncept ka permiresuar se tepermi menyren tone te kuptimit te ndarjeve optimale, duke patur parasysh nxitjet dhe informacionin e jetes private te individeve. Ai u mundeson ekonomisteve, qeverive, dhe ndermarrjeve te “dallojne situatat ne te cilat tregjet do te funksionojne mire dhe ato ne te cilat do te kete probleme” – ka nenvizuar Akademia.
Ne moshen 90 vjecare M.Hurwicz ka thene se ka mbetur teper i habitur. “Me kalimin e kohes nuk mendoja me se ky cmim do te vinte”. Ai eshte personi me i moshuar qe ka marre ndonjehere nje cmim Nobel, sipas Akademise.
Ky cmim ka mbyllur edhe sezonin e sivjetshem te ndarjes se cmimeve Nobel. Mario Capecchi, Oliver Smithies dhe Martin Evans kane qene fituesit e Nobelit te mjekesise, Albert Fert dhe Peter Grunberg te atij te fizikes, Gerhard Ertl te kimise, britanikja Doris lessing ka fituar Nobelin e letersise, ndersa Al Gore – it dhe grupit te eksperteve nderqeveritare te OKB-se per klimen, i ka takuar Nobeli per paqen.

Nobel & iGnobel

Dhe për këtë vit, përveç çmimeve Nobel që tashmë i njohim të gjithë, u ndanë dhe çmimet injobel (iGnobel), që janë një “mirnjohje” që i bëhet punës shkencore në fusha nga më të çuditëshmet, por me një dobi praktike shumë të kufizuar (për të mos thënë të kota).
Që prej vitit 1991, revista shkencore/humoristike Annals of improbable research vlerëson aktivitetin kërkues në studimet më të çuditëshme dhe kurioze si dhe ju jep çmimet simbolike (që ndonjëherë janë dhe rast polemikash, si rasti i Çmimit të Paqes, dhënë Edward Teller, babait të bombës me hidrogjen dhe ‘partizan’ i luftës së yjeve).

Fituesit e çmimeve IgNobel 2007 nuk janë më poshtë se paraardhësit e tyre, ndër ta mund të veçojmë çmimin për:

-mjekësinë: të dhënë dy studiuesve që arritën të dimostronin se gëlltitja e shpatave… mund të shkaktojë dhimbje fyti.

- fizika: si mund të palosen çarçafët sipas një formule matematike

- Kimia: dy gjenive të International Medical Center në Japoni, që kishin zbuluar se si mund të nxirret aroma e vaniljes nga bajgat e lopëve (dhe po studiojnë se si mund të nxjerrin gjak nga rrepka)

Një injobel dhe për studiuesit e Universitetit të Barcelonës, që pasi kishin studiuar, kishin arritur në përfundimin që: minjtë, jo gjithmonë arrijnë të dallojnë kur dikush flet gjuhën Japoneze ose Hollandeze… së prapthi.

Injobel për letërsinë, ju dha studimit rreth problemeve që nyja ‘the’ i krijon atyre që realizojnë listat e emrave.
Dhe së fundi, dy raste që vlen të përmënden ndër ata që fituan:
Ai për Paqen, i dhënë Laboratorëve të Air Force të Dayton-as (USA) , që kishin sygjeruar për të realizuar një bombë gay, në gjëndje që të shpërndajë një gaz që do ti shtynte ushtarët e ushtrisë armike që të realizonin mardhënie seksuale me njëri-tjetrin, dhe tjetri, universitetit të Quilmes, Argjentinë, sepse kishte arritur me sukses studimin me temë: vetitë e viagra-s për të rekuperuar jetlag-un …. tek minjtë.

Ndahen Nobel-et edhe per letersine dhe paqen

Jane ndare dje dhe sot edhe 2 cmime te tjera Nobel, perkatesisht ai i letersise dhe i paqes.
I pari i ka takuar britanikes 87 vjecare Doris Lessing. Nje cmim qe shperblen “rrefyesen epike te eksperiencave femerore e cila me skepticizem, kembngulje dhe nje force vizionare analizon ne vepren e saj nje qyteterim te ndare” – ka theksuar akademia suedeze. Vepra e Lessing ka qene gjithnje e ndikuar nga Afrika dhe probleme e femrave. Cmimi ka qene mjaft i papritur pasi shkrimtarja edhe pse me nje te shkuar te njohur ka qene pak e cituar ne aktualitetin e qarqeve letrare suedeze. Doris Lessing eshte femra e 11 qe ka marre cmimin Nobel ne letersi qysh prej fillimeve te tij.

Cmimi Nobel per paqen i ka takuar te perfolurit Al Gore dhe sektorit te OKB-se mbi klimen (Giec), per perpjekjet e tyre tre lidhura me ndryshimin e klimes dhe me zgjerimin e ndergjegjes shoqerore lidhur me kete ceshtje.
Cmimi u eshte dhene gjithashtu edhe “per punen e bere ne mbledhjen dhe shperndarjen e njohurive mbi ndryshimin klimatik te shkaktuar nga njeriu dhe per faktin se kane hedhur bazat per marrjen e masava te nevojshme ne luften kunder ketyre ndyshimeve”- ka deklaruar sot ne mengjes ne Oslo presidenti i komitetit te cmimit Nobel per Norvegjine, Ole Danbolt Mjoes.
Motivi i dhenies se cmimit Nobel per paqe te ben te mendosh se sa rendesi ka marre tashme ceshtja e ngrohjes globale dhe sa serioz mund te behet ky problem (ne qofte se nuk eshte qe tani) brenda pak vitesh po te mos merren masa.

Nobeli 2007 per kimine!

Cmimi Nobel ne kimi per vitin 2007 i eshte dhene gjermanit Gerhard Ertl per punimet e tij mbi “proceset kimike mbi siperfaqet ngurta”, punime qe lejojne per shembull te kuptohet shkaterrimi i shtreses se ozonit. “Z.Ertl ka hedhur bazat e kimise se siperfaqeve moderne, nje shkence “qe mund te ndihmoje te kuptohen disa lloj procesesh, si per shembull perse ndryshket hekuri, pyetje teper e vjeter por pa nje pergjigje perfundimtare”, ka theksuar Akademia mbreterore e shkencave e Suedise. Kerkuesi, profesor merite i Shoqerise Maks Plank, nje prej qendrave te kerkimit me te rendesishem ne Gjermani, ka festuar dje me 10 tetor, 71 vjetorin e tij dhe e ka cilesuar cmimin si “dhuraten me te mire qe mund ti behej”. “Fillimisht kam mbetur pa fjale dhe duhet ta pranoj qe kam qare” – i ka thene ai shtypit gjerman.
Kancelierja gjermane Angela Merkel ka pergezuar laureatin. “Eshte nje nder i madh per shkencetaret gjermane”-ka thene ajo. Gerhard Ertl ka arritur te tregoje se si rezultate te besueshme mund te merren ne nje fushe kerkimesh te veshtire. Metodologjia e tij perdoret njekohesisht ne kerkimet e rendesishme si dhe ne zhvillimin e procesece kimike ne industri. Gerhard Ertl ka arritur te jape nje pershkrim te detajuar te menyres se si ndodhin reaksionet kimike mbi siperfaqet dhe ka hedhur ne kete menyre bazat ne kimine e siperfaqeve moderne. Zoti Ertl ka studiuar gjithashtu oksidimin e monoksidit te karbonit mbi platinin, nje reaksion qe u lejon automjeteve te pajisuara me nje katalizator te posacem te nxjerrin ne atmosfere gazra me te paster. “Kimia e siperfaqeve mundet te shpjegoje edhe shkaterrimin e shtreses se ozonit, disa etapa thelbesore te reaksioneve qe ndodhin mbi siperfaqen e kristaleve te akullit te ndodhur ne stratosfere.
Punimet e Z.Ertl kane hapur rrugen zhvillimit te burimeve te energjise se paster dhe do te drejtojne proceset e krijimit te baterive me karburant” -ka precizuar akademia. Baterite me karburant mund te prodhojne energji elektrike duke u nisur nga hidrogjeni dhe oksigjeni dhe leshojne ne atmosfere vetem uje dhe nxehtesi.
Ky eshte Nobeli i trete qe jepet kete vit pas atij te mjekesise dhe te fizikes. Priten akoma Nobel-et e paqes dhe te letersise si dhe ai i ekonomise qe do te shpallet me 15 tetor.

Sipas: Canadian Press

Nobeli ne fizike 2007!

Cmimi Nobel 2007 per fiziken, i eshte dhene francezit Albert Fert dhe gjermanit Peter Grunberg, per zbulimin e nje teknologjie qe lejon miniaturizimin e te dhenave ne disqet e ngurte te perdorur ne kompiuterat qe ndodhen ne shtepite tona. “Ky zbulim ka ndikuar se tepermi ne jeten tone te perditshme duke permiresuar aftesite e kompiuterave per te mbartur material” – ka deklaruar sot komiteti i cmimeve Nobel.
Kjo teknologji njihet me emrin MagnetoRezistence Gjigande (GMR). Ajo perdoret per te lexuar informacionin e regjistruar ne disqet e ngurte. “Fale kesaj teknologjie eshte bere e mundur miniaturizimi i disqeve te ngurte keto vitet e fundit.” – vazhdon komiteti.(Me sa duket edhe disqet e ngurte me 5Tbyte memorie jane nje rezultat i kesaj teknologjie).
Fusha e kerkimit ne nanoshkence eshte akoma nen zhvillim dhe progrese te medha priten ne te ardhmen. GMR(teknologjia ne fjale) ka patur nje impakt te rendesishem ne teknologjine e informacionit dhe te komunikacionit. Ajo ka mundesuar krijimin e lazerave lexues qe permbajne sot te gjithe disqet e ngurte. Keta lexues jane me te ndjeshem dhe mundesojne leximin e te dhenave te permbajtura ne disqet e ngurte kompakte dhe te integruar si per shembull ata qe ndodhen ne kompiuterat portabel (lap top) dhe ne disa lexues muzike (gjeneratat e fundit te iPod).
Edhe pse e zbuluar qysh me 1988 nga kerkime te pavarura, zbatimi i kesaj teknologjie ka ndodhur vetem kohet e fundit. Keshtu perdorimi per here te pare i GMR ka ndodhur me 1997. Qysh atehere teknologjia eshte standartizuar se tepermi dhe edhe sot teknikat e reja te leximit te te dhenave rrjedhin nga kjo teknologji.
Albert Fret, 69 vjet, ka lindur ne Karkasone (Carcassone, jug i Frances) dhe eshte drejtori shkencor i njesise se Fizikes ne CNRS (Centre National de Recerche Scientifique/Qendra Kombetare e Kerkimeve Shkencore) ne Orsej (Orsay, prane Parisit).
Peter Grunberg, 68 vjet, eshte profesor i ‘Institut für Festkörperforschung, Forschungszentrum Jülich ne Gjermani.

Ne Janar 2007 te dy kerkuesit kishin marre cmimin Japan Prize. Nje tjeter vleresim i rendesishem ne boten shkencore.